ÖZLEM GÜLLER ÜNAL
Kitapların ilk sayfasında tüm estetiğiyle yer alan gizemli, küçük bir dünya. Kitapların sessiz imzası… Kimi zaman mitolojik bir figür, kimi zaman sukûnet içinde bir orman, kimi zaman da soyut bir simge. Kitapların iç kapağında karşımıza çıkan küçük ama etkisi büyük simgeler… Exlibris, yalnızca bir işaret değil; kitabın ruhuna eklenen kişisel ve sanatsal bir imza.
Türkiye’de exlibris sanatının tanınması ve yaygınlaşması için uzun yıllardır üretmeye, öğretmeye ve paylaşmaya devam eden sanatçı ve eğitmen Burçin Demir ile exlibrisin tarihsel yolculuğunu, kendi üretim pratiğini ve bu özel alanın geleceğini konuştuk. Uluslararası ödülleriyle adından söz ettiren Demir’in tutku, tasarım ve küçük yüzeylerde büyük anlatılar üzerine hem sanat hem de tarihle iç içe geçen bu eşsiz üretim alanına birlikte bir yolculuk yaptık. Burçin Demir sorularımızı şöyle yanıtladı:
- Burçin bey öncelikle okurlarımıza kendinizi tanıtır mısınız?
Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Sanatlar Bölümü mezunuyum. Kariyerim boyunca reklam ajanslarında üst düzey görevlerde yer aldım. Yurtdışında 2011 yılında düzenlenen bir exlibris yarışmasında ödül aldıktan sonra üretim pratiğimi exlibris sanatı ve özgün baskı resim üzerine yoğunlaştırdım. Kitap, kimlik ve görsel anlatı arasındaki ilişki, tasarımlarımın temel eksenini oluşturuyor. Exlibrisi işlevsel bir unsurun ötesinde, güçlü bir sanat ve tasarım alanı olarak ele alıyorum. Üretimlerimde bellek, bireysel kimlik, tasarım hikayesi, doğa ve semboller ön planda yer alıyor. Küçük bir yüzeyde yoğun bir anlam kurmak, benim için hem düşünsel hem estetik bir meydan okuma.
Türkiye’de exlibris sanatının tanınması ve yaygınlaşması amacıyla sergiler, atölye çalışmaları ve eğitim programları düzenlemekteyim. Kadıköy Bostancı Halk Eğitimi Merkezi bünyesinde exlibris, özgün baskı ve el yapımı kâğıt alanlarında eğitimler veriyorum; bu disiplinlerin sanatsal ve kültürel boyutlarını katılımcılarla buluşturuyorum. Aynı zamanda Özgün Baskıresim Sanatçıları Derneği üyesi olarak, çağdaş baskıresmin gelişimine katkı sunan çalışmalarda aktif rol alıyorum.
Exlibris tasarımlarımı, “Kitaplarım için” adı altında şekillenen kişisel markamla üretiyorum. Exlibrisi yalnızca sanat çevreleriyle sınırlı kalmadan; kitapla bağı olan herkesle buluşturmayı hedefliyorum. Exlibrisin, okuma kültürüyle doğrudan temas eden yaşayan bir sanat alanı olduğuna inanıyorum. Ulusal ve uluslararası pek çok sergide yer aldım. Bu süreç, hem üretimimi besleyen hem de Türkiye’de exlibris sanatının uluslararası alanda görünürlüğünü artıran önemli bir deneyim alanı oldu. Bugün üretim pratiğimi; tutku, tasarım disiplini ve çağdaş görsel düşünce ekseninde sürdürüyorum. Exlibrisi yaşayan, dönüşen ve geleceğe taşınan bir sanat alanı olarak görüyorum. Bu alanda üretmeye, öğretmeye ve paylaşmaya devam ediyorum.
- Exlibrisin kelime anlamını ve tarihsel sürecini sizden öğrenebilir miyiz? Zaman içindeki dönüşümühakkında ne düşünüyorsunuz?
Exlibris, kişiye özel olarak hazırlanan ve sahibini yansıtan özgün tasarımlardır. Farklı baskı teknikleriyle kâğıda basılan bu çalışmalar, kitabın ilk sayfasına yapıştırılabilir ya da doğrudan mühür olarak da uygulanabilir. Hazırlanan her exlibris tasarımında mutlaka exlibris kelimesi ile birlikte sahibinin adı ve soyadı yer alır. Exlibris kelimesi Latince’den gelir ve “kitaplığından” anlamını taşır. Örneğin Exlibris Burçin Demir ifadesi, “Burçin Demir’in kitaplığından” demektir.
Exlibris sanatının kökeni oldukça eskidir. Bilinen ilk exlibris, Mısır Kralı III. Amenhotep ve eşi Kraliçe Tiye için mavi seramik üzerine yapılmıştır. Kâğıt üzerine uygulanan ilk exlibris örnekleri ise 15. yüzyılda Almanya’da görülmüştür. Başlangıçta elle yazılan kitaplara yalnızca kilise ve soylular ulaşabiliyordu. Matbaanın icadıyla kitaplar daha geniş kitlelere yayılınca, ödünç verilen kitapların kaybolma riski ortaya çıktı. Exlibris, ilk olarak kitap hırsızlığını önlemek amacıyla kullanıldı; zamanla estetik ve tasarım kaygıları taşıyan bağımsız bir sanat dalına dönüştü.
Aslında her exlibris, başlı başına bir sanat eseridir ve bulunduğu kitabı daha değerli kılar. Kitabın sahibine özgü bir iz taşıması ve isimle kişiselleştirilmesi, kaybolmasını önlerken; özellikle çocuklarda okuma hevesini ve kitap sevgisini de güçlendirir. Bir anlamda exlibris, “Ödünç aldığınız kitabımı lütfen geri vermeyi unutmayın” demenin en zarif yoludur. Exlibris; sanatçının görsel dili, estetik anlayışı ve anlatı gücüyle şekillenen çağdaş bir ifade biçimidir.
Exlibris; yurtiçi ve yurt dışında düzenlenen yarışmalar, koleksiyonculuk kültürü ve FISAE (Fédération Internationale des Sociétés d’Amateurs d’Ex-Libris – Uluslararası Exlibris Dernekleri Federasyonu) adıyla kendisinden söz ettiren konferanslar sayesinde kendine özgü bir alan oluşturuyor. Sanatçıların ürettiği nitelikli exlibris tasarımları, değiş tokuş yoluyla koleksiyonlarını genişleten koleksiyonerler, güzel sanatlar eğitiminde ders olarak ele alınması ve akademik tezlerde yer bulması da exlibris’in hem sanatsal hem kültürel değerini ortaya koyuyor.
- Exlibris sanatına ilginizin hikayesini sizden dinlemek isteriz. Yollarınız bu geleneksel sanatla nasıl buluştu? Motivasyonunuzu bir kelimeyle anlatmanız gerekse bu hangi kelime olurdu?
Üniversite yıllarında özgün baskıresim dersleri sırasında exlibris ile tanıştım. Küçük bir yüzeyde güçlü bir fikir kurma, yoğun bir anlatı inşa etme fikri beni derinden etkiledi. Kitap, kimlik ve sanat arasındaki bu özel bağ zamanla üretimimin merkezine yerleşti. Motivasyonumu tek bir kelimeyle anlatmam gerekirse: “tutku” diyebilirim.
- Exlibris tasarımlarıyla bilinen ve size ilham veren sanatçılar kimler? Ortak bir hayal gücünü müdestekliyorlar yoksa tamamen farklı bakış açılarına mı sahipler?
Albrecht Dürer, Hans Holbein gibi tarihsel ustalar; modern dönemde ise Josef Váchal, Rockwell Kent ve J.J. Grandville benim için değerli referanslar. Her biri farklı anlatım dillerine sahip olsa da, exlibrisi güçlü bir sanat ve tasarım alanı olarak ele almaları onların ortak noktaları.
- Tarih sayfasında exlibris kullanan isimleri varsa sizden duymak isteriz.
Leonardo da Vinci, Victor Hugo, Goethe, Albert Einstein gibi pek çok önemli ismin kitaplarında exlibris kullandığı biliniyor. Bu durum, exlibrisin entelektüel dünyayla kurduğu derin bağı açıkça ortaya koyuyor.
- Farklı baskı resim teknikleri ile basılan exlibrisin, topraklarımızda kullanımı ne kadar geriye gidiyor?
Türkiye’de exlibris, Batı’ya kıyasla daha geç tanınmış bir sanat alanı. Grafik tasarım ve özgün baskıresim disiplinlerinin gelişmesiyle birlikte görünürlük kazanıyor. Özellikle son yirmi yılda, exlibris sanatı hem üretim hem de sergileme açısından daha bilinçli bir çizgiye oturdu.
- Türkiye’de bu alanda yaptığınız özel çalışmalar/girişimler oldu mu?
“Kitaplarım için” adıyla kurduğum marka ile exlibris sanatını daha geniş kitlelere tanıtmayı amaçladım. 2015 yılında Türkiye’nin ilk exlibris dükkanını İstanbul’da açtım. Sergiler, atölyeler ve eğitimlerle bu sanatı yalnızca sanat çevrelerinde değil, kitapla bağı olan herkesle buluşturmaya çalışıyorum.
Exlibris ve baskıresim dersleri veriyorum; Bostancı ve Kadıköy Halk Eğitim Merkezleri’nde açılan kurslar ile özel kurumlarda yürüttüğüm atölye çalışmaları, bu alanda hem öğretici hem de üretime dayalı çok değerli bir alan oluşturdu.
- Exlibrisle anlam kazanan anılarınız vardır mutlaka. Onlardan bazılarını bizimle paylaşır mısınız?
Exlibris’in Türkiye’deki ilk kullanımı, 1920’li yıllarda Robert Kolej ve Üsküdar Amerikan Koleji’nde görev yapan yabancı öğretmenlere dayanıyor. Aradan geçen yaklaşık yüz yılın ardından, Robert Koleji Kütüphanesinden bir exlibris siparişi almak benim için çok anlamlıydı. Böyle tarihi bir ana, exlibris tasarımımla eşlik edebilmiş olmaktan büyük mutluluk duydum.
Yuval Noah Harari’nin Türkiye’de konakladığı otelden, kendisine hediye edilmek üzere özel bir exlibris tasarımı yapmam istendi. Kitaplarını daha önce okumuş olmam ve kendisi üzerine biraz daha derinlemesine araştırma yapmam, tasarım sürecini benim için çok anlamlı kıldı. Hazırladığım exlibris, basın huzurunda kendisine takdim edildi. Harari, exlibris kavramıyla daha önce karşılaşmadığını ve bu geleneği bilmediğini ifade etti; exlibrisin anlamı kendisiyle paylaşıldıktan sonra severek kullanacağını söyledi.
Exlibris çalışmalarımın ilk kez bir yüksek lisans tezinde yer alması benim için çok anlamlı bir dönüm noktası oldu. Bunun yanı sıra, Türkçe test sorularına ait bir soru bankasında, bir paragraf içinde “Exlibris Sanatçısı Burçin Demir” olarak anılarak sorulara konu olmam ve güzel sanatlar eğitimi alan öğrencilerin ödevlerinde bana ait exlibrislerden yola çıkarak çalışmalar üretmeleri, bu alandaki üretimlerimin hem akademik hem de eğitsel düzeyde karşılık bulduğunu görmek bu yolculuğun ne kadar anlamlı olduğunu hissettirdi.
- Sanatsal üretiminizde sizi en çok besleyen kaynaklar nelerdir? Eserlerinizde özellikle yer vermeyi tercih ettiğiniz temalar veya semboller var mı?
Kitaplar, mitoloji, doğa, hayvan figürleri, semboller ve bellek üretimimde sıkça yer alır. Exlibrislerimde özellikle kimlik, hafıza ve bireysel anlatı temaları ön plandadır.
- Bir exlibris tasarlarken yaratıcı süreciniz nasıl ilerliyor? Küçük bir yüzeye yoğun bir anlam yerleştirme çabası, teknik ve estetik açıdan nasıl bir dikkat gerektiriyor?
Öncelikle exlibrisin sahibini tanımaya çalışırım. Okuma alışkanlıkları, ilgi alanları ve kişisel dünyası tasarımın temelini oluşturur. Küçük bir yüzeyde yoğun bir anlam kurmak, güçlü bir tasarım disiplini ve estetik farkındalık gerektirir.
- Kişiye özel exlibris tasarlarken, sahibinin kimliği ve beklentileri sanatsal yaklaşımınıza nasıl yansıyor?
Exlibris tamamen kişiye özgü bir sanatsal anlatıdır. Sahibiyle kurulan iletişim, tasarımın ruhunu belirler. Her exlibris tasarımım aslında bir hayat hikâyesinin kâğıda yansıması. Hikâye kahramanının yaşamından, hayallerinden ve iç dünyasından izler taşır. Bu süreç, o kişiyle başlayan kısa ama yoğun bir yolculuğun görsel karşılığıdır; kaçınılmaz olarak benim ruhumdan izler de barındırır.
Bir exlibris tasarlayabilmem için öncelikle o kişiyi tanımam gerekir. Bu nedenle tasarım sürecine, sorduğum sorularla başlarım. Aldığım cevaplar, kurduğumuz iletişim ve bu süreçte bende kalan duygular, tasarımın temelini oluşturur. Her çalışma ciddi bir hazırlık ve araştırma sürecini gerektirir. Örneğin bir keresinde, Rigoletto operasını çok sevdiklerini söyledikleri için üç saatlik bu operayı baştan sona izledim. Eğer bilmediğim bir çizgi film karakteri söz konusuysa, o çizgi filmi izlerim. Bugüne kadar beni en çok zorlayan konu ise Paralel Evrenler Teorisi’ni araştırmak ve anlamak oldu.
Karşımdaki kişinin dünyasını, nelere değer verdiğini gerçekten hissedemezsem; onun keyifle kullanacağı, benim de içime sinen bir tasarım ortaya koymam mümkün değil. Bu nedenle her exlibris çalışması yaklaşık 10–15 gün süren, yoğun ve sezgisel bir tasarım sürecinin sonucunda tamamlanır.
- Sizce bu sanatın geleceği nasıl şekillenecek? Genç exlibris sanatçılarına ya da bu alana yeni ilgi duyanlara vermek istediğiniz tavsiyeler nelerdir?
Dijital çağda bile exlibris, özgün baskının fiziksel ve duygusal gücüyle varlığını sürdürecek. Gençlere tavsiyem; sabırlı olmaları, tasarım ve baskı tekniklerine hâkim olmaları ve tutkularını kaybetmeden üretmeleri. Exlibris küçük bir alan ama çok güçlü bir anlatım imkânı sunar.
- Sizin için “iyi” bir exlibris tasarımını oluşturan temel unsurlar nelerdir?
Özgün, estetik açıdan dengeli, teknik olarak güçlü ve anlatı derinliği olan işler benim için iyi exlibrislerdir. En önemlisi de, sahibinde güçlü bir bağ ve duygusal karşılık yaratmasıdır.
- Bu sohbetimize özellikle eklemek istediğiniz bir konu var mı?
Exlibris, kitabı yalnızca okunacak bir nesne olmaktan çıkarır; ona kimlik, hafıza ve duygusal bir katman ekler. Benim için bu alan, bitmeyen bir tutku. Üretmeye, öğretmeye ve paylaşmaya devam ediyorum. Daha fazla tasarımımı görmek ve exlibris sanatı hakkında detaylı bilgi almak için sosyal medya hesaplarımı takip edebilir, web sitemi ziyaret edebilirsiniz.
Instagram.com/kitaplarimicin
Facebook.com/kitaplarimicin
www.kitaplarimicin.com
- İltifat marifete tabidir. Ödüle gitme yolcuğunuzdan ve ödüllerinizden bahsedebilir misiniz?
Belçika, Güney Amerika, İtalya, Polonya ve Japonya başta olmak üzere farklı ülkelerde eserlerim sergilendi; çeşitli ödüllerle tasarımlarım desteklendi. Bu deneyimler hem kişisel üretimimi besledi hem de Türkiye’de exlibris sanatının uluslararası alanda görünürlük kazanmasına katkı sağladı.
Burçin Demir’in Kazandığı Ödüller
- Uluslararası Sanat Yarışması – Gümüş Ödül, 2023, Hindistan
- Uluslararası Sanat Yarışması – Altın Ödül, 2022, Hindistan
- Uluslararası Sanal Sanat Sergisi – “Best Entry” Ödülü, 2022, Hindistan
- Uluslararası Sanat Yarışması – Altın Ödül, 2022, Hindistan
- Uluslararası Sanat Yarışması – Gümüş Ödül, 2021, Hindistan
- Uluslararası Art29 Sanat Festivali – Onur Ödülü, 2021, Dakka – Bangladeş
- Uluslararası Sanat Yarışması – Altın Ödül, 2021, Hindistan
- Uluslararası Sanat Yarışması – Altın Ödül, 2021, Hindistan
- FelixPro Exlibris Ödülü, VI. Uluslararası Profesyoneller Exlibris Yarışması, 2020, Ukrayna
- En Özgün Ürün Tasarımı Ödülü, Tescilli Markalar Derneği, 2017, İstanbul
- Uluslararası Exlibris Yarışması – Onur Ödülü, 2011, Kuzey Kıbrıs
Burçin Demir Katıldığı Sergiler
- BasBuluş / PrintMeet – Özgün Baskıresim Sanatçıları Sergisi, 2025, İstanbul
- “Yüzeyin Ötesi” – Özgün Baskıresim Sergisi, 2025, Ankara
- VI Muestra Virtual del Grabado, 2025, Arjantin
- ARTCONTACT İSTANBUL – 5. Edition, 2025, İstanbul
- “Turkish Printmaking Beyond the Ocean” Sergisi, 2025, New York, ABD
- V Muestra Virtual del Grabado, 2024, Arjantin
- 40. FISAE Exlibris Kongresi ve Sergisi, 2024, Palma de Mallorca, İspanya
- “Impression of Turkish Printmaking” Sergisi, 2024, Kırgızistan
- “Sound of Turkish Printmaking” Sergisi, 2024, Tokyo, Japonya
- Awagami Miniprint Sergisi, 2023, Japonya
- Uluslararası “Sanatta Kutsal Motifler” Sergisi, 2023, Polonya
- 39. FISAE Exlibris Kongresi ve Sergisi, 2022, San Francisco, ABD
- Uluslararası “Sanatta Edebiyat, Edebiyatta Sanat” Sergisi, 2023, Polonya
- Artsonline 5 – “30 Sanatçı, 30 Eser” Karma Görsel Sanatlar Sergisi, 2022
- Uluslararası Virtual Art Festival – “Expo Morocco, Turkey, Austria”, 2022
- 5. Uluslararası Virtual Art Exhibition – Mexico–India, 2022
- Uluslararası Online Art Exhibition – “Foreign Artist”, 2022, Kalküta, Hindistan
- 10. Uluslararası Grafik Sanatları Trienali, 2021, Bitola, Kuzey Makedonya
- Uluslararası Online Art Exhibition – “Foreign Artist”, 2021
- “100 Ex Libris – 100 Sanatçı” Sergisi, 2021, İstanbul
- Uluslararası “HOPE” Sanal Sanat Sergisi, 2021, Bangladeş
- Jogja Uluslararası Miniprint Bienali, 2021, Endonezya
- Karma Resim Sergisi – 19 Ekim Geçidi, 2020
- Uluslararası “Being a_” Sanal Sergisi, 2020, Nepal
- Uluslararası Monsoon Baskıresim Sanal Sergisi, 2020, Katmandu
- Uluslararası ArtAntakya Baskıresim Sanal Sergisi, 2020
- Uluslararası Engravist Baskıresim Sanal Sergisi, 2020
- Kişisel Exlibris Sergisi – “Ex Libris Hikâyeleri”, 2019, İstanbul
- Uluslararası Çağdaş Küçük Baskıresim ve Exlibris Sergisi, 2019, Tokyo
