FELSEFEYİ, EDEBİYATI VE MODERN DÜŞÜNCEYİ ETKİLEYEN MİTOLOJİK FİGÜRLER – 2
H. Nilgün Karataş
İnsanlık tarihi boyunca öyle anlar vardır ki, atılan tek bir adım sadece bir çağın korkularını değil, tüm uygarlığın kaderini belirler. Geçmişe gömülmeyi reddeden, her teknolojik sıçramada, her büyük düşünsel kırılmada ve sınırları zorlayan her ilerleme vaadinde zihnimizi yeniden kurcalayan bir figür durur karşımızda: Prometheus. Ateşi çalan Prometheus, insanın kendi sınırlarını aşma ve evreni dönüştürme arzusunun ve bunun bedelini ödemenin sembolüdür her zaman.
Yunan mitolojisinde bir Titan olan Prometheus, insanın eksikliğini gören ilk figürlerden biridir. İnsanın doğa karşısındaki çaresizliğini, karanlığını, kırılganlığını fark eder. Onu diğer mitolojik kahramanlardan ayıran şey de tam olarak budur; gücünü kendisi için değil, insan için kullanması. Tanrılardan ateşi çalarak insanlara verir. İlk bakışta yalnızca mitolojik bir hırsızlık gibi görünen bu olay, aslında uygarlığın başlangıcına dair sembolik bir anlatıdır.
Çünkü ateş burada yalnızca fiziksel bir nesne değildir. Ateş; bilgi, teknik, üretim, düşünce, dönüşüm ve medeniyet anlamına gelir. İnsan ateşle birlikte yalnızca ısınmayı öğrenmez; üretmeyi, dönüştürmeyi, doğaya müdahale etmeyi öğrenir. Karanlığın karşısında ilk kez tamamen savunmasız olmayan bir canlıya dönüşür. Bu nedenle Prometheus miti, insanlık tarihinin bilgiyle kurduğu ilişkinin en erken alegorilerinden biri olarak da okunabilir.
Fakat mitin merkezindeki mesele yalnızca bilgi değildir. Bilginin bedelidir.
Zeus’un Prometheus’u bir kayaya zincirletmesi ve her gün ciğerinin bir kartal tarafından parçalanmasını emretmesi, yalnızca fiziksel bir işkence anlatısı değildir. Burada cezalandırılan şey, tanrılara karşı gelmenin kendisinden çok, bilgiyi paylaşma cesaretidir. Çünkü iktidarlar tarih boyunca yalnızca gücü değil, bilgiyi de kontrol etmek istemiştir. Michel Foucault’nun yıllar sonra söyleyeceği gibi, “Bilgi ve iktidar doğrudan birbirini içerir.” Bilgiyi üreten, dağıtan ve sınırlandıran yapı aynı zamanda gücü de belirler.
Prometheus’un suçu tam olarak budur: Bilgiyi yalnızca seçilmişlerin ayrıcalığı olmaktan çıkarması.
Bu nedenle Prometheus miti, özellikle modern düşünceyle birlikte yeniden yorumlanmaya başlanır. Aydınlanma sonrası Avrupa düşüncesinde Prometheus artık yalnızca cezalandırılmış bir Titan değildir; insan aklının, ilerleme arzusunun ve otoriteye rağmen düşünme cesaretinin metaforuna dönüşür. Goethe, Shelley, Marx ve Nietzsche gibi isimlerin Prometheus’a tekrar tekrar dönmesinin nedeni de budur.
Goethe’nin “Prometheus” şiirinde Titan, tanrılara doğrudan meydan okur. Shelley’nin Kurtulmuş Prometheus’unda ise figür, insanlığın özgürleşme potansiyelinin sembolüne dönüşür. Marx ise doktora tezinin önsözünde Prometheus’tan “felsefenin en asil azizi” olarak söz eder. Çünkü Prometheus yalnızca bilen değil, bildiğini paylaşan figürdür.
Fakat modern çağın Prometheus’a yeniden dönmesinin bir başka nedeni daha vardır: Bilginin hiçbir zaman tamamen masum olmaması.
İnsan ateşi aldıktan sonra yalnızca uygarlığı kurmaz. Aynı zamanda savaş teknolojilerini geliştirir. Daha büyük şehirler inşa ederken daha büyük yıkım araçları da üretir. Bilgi insanı özgürleştirebilir; ama aynı bilgi gözetim, kontrol ve tahakküm mekanizmalarına da dönüşebilir. Modern çağın en büyük çelişkilerinden biri belki de burada başlar.
Bugün yapay zekâdan genetik müdahalelere, veri çağından algoritmik gözetim sistemlerine kadar insanlık sürekli yeni “ateşler” üretmeye devam ediyor. İnsan artık yalnızca doğayı dönüştürmeye çalışmıyor; insanın kendisini de yeniden tasarlamaya yöneliyor. Byung-Chul Han’ın söylediği gibi modern insan artık baskıyla değil, performans ve optimizasyon zorunluluğuyla yönetiliyor. İnsan giderek kendi üzerinde çalışan bir projeye dönüşüyor.
Tam da bu noktada Prometheus miti yeniden güncel hâle geliyor. Çünkü bugün asıl mesele yalnızca “neyi yapabildiğimiz” değil; “neyi yapmamız gerektiği” sorusu. Teknolojik ilerleme ile etik sınırlar arasındaki çizgi giderek silikleşiyor. İnsanlık ilk kez kendi ateşi tarafından yok edilme ihtimalini bu kadar açık biçimde tartışıyor.
Mary Shelley’nin Frankenstein ya da Modern Prometheus alt başlığını kullanması tesadüf değildir bu yüzden. Çünkü Frankenstein da Prometheus gibi sınırı aşan insanın hikâyesidir. Bilmek isteyen, üretmek isteyen, yaratmak isteyen insanın… ama aynı zamanda sonuçlarını kontrol edemeyen insanın hikâyesi.
Yine de Prometheus figürü bütün bu karanlık ihtimallere rağmen hâlâ büyük ölçüde bir direniş sembolü olarak yaşamayı sürdürüyor. Çünkü o, korkuya rağmen düşünmeyi temsil ediyor. Bilgiyi yalnızca saklanması gereken bir güç olarak değil, paylaşılması gereken bir sorumluluk olarak gören insanı temsil ediyor.
Bazen yasaklı kitaplar basan bir yayıncıda ortaya çıkıyor bu figür. Bazen baskıya rağmen konuşan bir gazetecide. Bazen bilimsel gerçekleri saklamayı reddeden bir araştırmacıda. Bazen de yalnızca soru sormaktan vazgeçmeyen herhangi bir insanda…
Prometheus miti hâlâ yaşıyor. Çünkü insanlık tarihi biraz da ateşi kimin taşıyacağına dair bir mücadele tarihi olmaya devam ediyor.
PROMETHEUS OKUMA LİSTESİ
TEMEL OKUMA
- Aiskhylos / Zincire Vurulmuş Prometheus – Mitoloji tarihinin en temel trajedilerinden biri. Tanrılara karşı gelen, ateşi (bilgiyi) insanlarla paylaşan ve bunun bedelini Kafkasya’nın kayalıklarında ödeyen Prometheus’un isyanını doğrudan kaynağından okumak için ilk durak.
- Azra Erhat / Mitoloji Sözlüğü -Prometheus’un klasik anlatıdaki yerini, farklı varyasyonlarını ve sembolik anlamlarını kavramak için Türkçedeki en güvenilir ve temel başvuru kaynağı.
- Robert Graves / Yunan Mitleri – Mitlerin tarihsel, antropolojik ve sembolik katmanlarını bir arada sunan muazzam bir çalışma. Prometheus’un tanrılarla olan satranç tahtasını anlamak açısından oldukça besleyici.
FELSEFİ VE DÜŞÜNSEL ARKA PLAN
- Johann Wolfgang von Goethe / Prometheus (Şiir) – Goethe bu ölümsüz metinde Prometheus’u acı çeken bir kurbandan, tanrılara doğrudan meydan okuyan yaratıcı insan iradesinin ve isyanının sembolüne dönüştürür.
- Percy Bysshe Shelley / Kurtulmuş Prometheus – Romantik dönemin bu başyapıtı, Prometheus’un zincirlerinden kurtuluşunu anlatırken insanlığın özgürleşme potansiyelini ve otoriteye karşı nihai zaferini müjdeler.
- Karl Marx / Doktora Tezi Önsözü – Marx’ın Prometheus’u neden “felsefe tarihinin en asil azizi” olarak ilan ettiğini anlamak; bilgi, sınıfsal iktidar ve otoriteye başkaldırı ilişkisini kurmak adına kısa ama sarsıcı bir okuma.
- Friedrich Nietzsche / Böyle Buyurdu Zerdüşt – Doğrudan miti anlatmasa da “sınırları aşan insan”, “yaratıcı yıkım” ve “yeni değerler üretme” sancılarıyla baştan aşağı Prometheusçu bir damar taşır.
MODERN DÜNYADA PROMETHEUS
- Mary Shelley / Frankenstein ya da Modern Prometheus – Edebiyat tarihinin en güçlü modern mit yorumu. Bilginin ve yaratma arzusunun sınırlarını zorlayan insanın, kendi yarattığı teknolojik canavarın kurbanına nasıl dönüşebileceğini sorgulayan bir bilim etiği manifestosu.
- Byung-Chul Han / Psikopolitika – Modern sistemin insanı nasıl sürekli üretmeye, kendini optimize etmeye ve görünmez algoritmalarla yönetmeye zorladığını anlatır. Prometheusçu “ilerleme” fikrinin günümüzdeki dijital hapishanesini deşifre eder.
- Yuval Noah Harari / Homo Deus – İnsanın artık sadece doğayı değil, genetik ve yapay zekâ yoluyla kendisini de yeniden tasarlamaya başlamasını ele alır. Teknolojik tanrıcılık oynamaya başlayan modern insanın Prometheusçu hırsını inceler.
- Jacques Ellul / Teknoloji Toplumu Teknolojinin artık insanın kontrol ettiği masum bir araç olmaktan çıkıp, insanı ve toplumu kendi kurallarına göre yeniden üreten özerk bir sisteme dönüşmesini tartışır.
PROMETHEUS’U DERİNLEŞTİREN TEMALAR
- Gaston Bachelard / Ateşin Psikanalizi – Ateşin insan bilinçdışındaki ve kültürel tarihindeki yerini anlamak için kült bir çalışma. Ateşi sadece fiziksel bir element değil; entelektüel arzu, saygı ve yıkım sembolü olarak ele alır.
- Mircea Eliade / Mitlerin Özellikleri – Kadim anlatıların neden asla ölmediğini ve modern insanın rasyonel dünyasında, bilinçaltında nasıl varlığını sürdürmeye devam ettiğini anlamak için ufuk açıcı bir kaynak.
Henize Nilgün Karataş
Defne ya da Bazı Tuhaf Hayatlar romanının yazarı, gazeteci, editör ve felsefe öğrencisidir. İlk romanı için Medusa ile Daphne eksenli mitolojik okumalar yaparken, araştırmalarını yoğunlaştıran yazar, bu anlatıları felsefi bir disiplin ve yeni bir bakış açısıyla harmanlıyor. Üretimlerinde mitolojiden beslenmeye devam eden Karataş, Suare Dergi için hazırladığı bu yazı dizisinde ise her ay bir mitolojik figürün günümüzdeki izdüşümlerini inceleyerek modern insanın hikayesini yeniden yorumluyor.
