Sevin Bayrı
Sanat, bize gerçeği bildiren bir yalandır.
Pablo Picasso
Gözlerimize ne kadar güvenebiliriz? Işığın bir tuval üzerindeki oyununa, saniyede yirmi dört karelik bir illüzyona ya da hiç var olmamış bir karakterin satırlardan dökülen kederine. Sanat, tarih boyunca bizi kandırmak için birçok yol inşa etmiştir. Sanatın kalbi tam da hile ile hakikat arasındaki o yaratıcı çizgide atmaktadır. Sanatın tarihi aynı zamanda insan gözünü ve zihnini kandırmanın tarihidir desek yanılmış olmayız. Bu cümle ilk bakışta sert görünebilir fakat resme, fotoğrafa ya da sinemaya dikkatle baktığımızda sanatın çoğu zaman bir hile üzerine kurulduğunu fark ederiz. Bir ressamın perspektif hilesiyle düz bir yüzeyi derin bir koridora dönüştürmesi ya da bir yönetmenin montaj masasında zamanı bükmesi, aslında bakışımızı keskinleştiren birer estetik müdahaledir.
Bizler, sanatın o zarif ve dürüst hilesine gönüllü olarak teslim olurken, ironik bir şekilde hayatın gürültüsü içinde ıskaladığımız o çıplak ve sarsıcı hakikate yaklaşırız.
Sanat hileyi aslında bir tür araç olarak kullanılmıştır. Perspektifin icadıyla resimde derinlik yanılsaması yaratılması aslında bambaşka bir estetik yorumun gelişmesine olanak sağladı. Fotoğraf, anın bir kesitini alırken, sinema bir hareket yanılsaması sundu. Bu hileler gerçeği saptırmaktan çok, onu farklı bir açıdan anlamamıza yardım etti. Aslında bu hilelerin sonucunda çıkan hakikat, gerçekten daha derin izler bırakabilmekte.
Çünkü sanat, illüzyon aracılığıyla insan deneyimini, duyguları ve daha derin anlamları görünür kılıyor. Yani, hile hakikati gizlemekten ziyade, onu farklı bir boyutta sunarak bizi hakikate bir adım daha yaklaştırıyor.
Resim sanatı, bu estetik aldatmanın ilk ve belki de en büyüleyici durağıdır. Yüzyıllar boyunca ressamlar, boş bir tuvalin iki boyutlu kısıtlılığını aşmak için optik hilelerin gücüne sığınmışlardır. Resim sanatında hakikat ile hile arasındaki ilişkinin en erken örneklerinden birini Rönesans döneminde ortaya çıkan perspektif tekniği olarak görüyoruz. Rönesans ile hayatımıza giren perspektif, aslında gözümüzü kusursuz bir yanılsamaya ikna etme çabasından başka bir şey değildir. Perspektif hilesini incelediğimizde, sahte derinlik yaratırken aslında izleyicinin gerçekten bakma biçimini de dönüştürüyor.
Bizi derin bir koridorda yürüdüğümüze ya da uçsuz bucaksız bir manzaraya baktığımıza inandıran o görsel yalan, bizi nesnelerin sadece dış görünüşüne değil, mekanın ruhuna dair bir hakikate ulaştırıyor.
Barok dönemde ise bu hile daha dramatik bir hal alıyor. Caravaggio’nun resimlerinde figürler karanlıktan çıkar gibi görünür. Oysa bu sahneler bir tiyatro ışığı gibi düzenlenmiş yapay bir aydınlatmanın ürünüdür. Işık ve gölgenin tuval üzerindeki dansı, bizi nesnenin maddesinden koparıp onun zihnimizdeki yansımasıyla buluşturuyor. Dönemin öncül ressamları, bu hilelerle düz bir tuvali derinleştirdiler, böylece en büyük görsel aldatmaca, görme biçimimize dair en berrak gerçeğe dönüştü.
Fotoğrafta, sanatçılar gerçek anları yakalarken, aslında o anın seçilmiş ve çerçevelenmiş bir hakikat olduğundan bahsedebiliriz. Fotoğrafın hakikatle olan ilişkisi, belki de sanat dalları arasındaki en paradoksal olanıdır. Çünkü fotoğraf makinesi, nesnel dünyayı olduğu gibi kaydeden sadık bir tanık maskesiyle karşımıza çıkar, oysa her deklanşör sesi aslında seçilmiş bir illüzyonun başlangıcıdır. Bir fotoğrafçı, kadrajın içine neyi alacağına karar verdiği an, dışarıda bıraktığı devasa dünyayı yok sayarak ilk hilesini yapar. Işığın oyunları, pozlama süreleri veya perspektif tercihleri, çıplak gözün asla göremeyeceği bir anı dondurur. Ancak bu teknik müdahale, yani zamanın akışını durdurma hilesi, bizi akan gerçekliğin içinde ıskaladığımız bir öze yaklaştırır.
Bir yüzdeki derin bir çizgi ya da bir yaprağın üzerindeki çiğ damlası, fotoğrafın o dondurulmuş an sayesinde bize yaşamın geçiciliği veya kırılganlığına dair sarsıcı bir hakikati haykırır. Belge niteliği taşıdığına inandığımız o kare, aslında sanatçının zihnindeki gerçeği bize kabul ettiren estetik bir kurgudur.
Fotoğraf sanatçısı Diane Arbus, gerçek insanların hayatlarını bize anlatmak için yakaladığı anlarda aslında onların marjinal hallerini bir çerçeveye sığdırdı. Diane Arbus bu insanları olduğu gibi gösteremez, onları bir bakışın içine yerleştirir. Fotoğrafın bize sunduğu şey yalnızca o insanların görüntüsü değildir. Aynı zamanda toplumun normalliğe dair kurduğu hikâyenin kırıldığı bir andır. Bu sanatçının dondurmaya karar verdiği an onun kurgusal kararının sonucu ortaya çıkan hakiki anın etkisi ile bizler büyülendik. Aslında bir fotoğrafın içinde olmayan her şey fotoğrafçının seçimidir.
Sinemada hile daha da belirgindir. Sinema, hareket yanılsamasının üzerine kurulu bir sanattır ama sinemanın hilesi yalnızca bu kadar değildir. Kamera açıları, kurgu, ışık ve müzik izleyicinin duygularını yönlendiren görünmez araçlardır. Örneğin Alfred Hitchcock sineması tam anlamıyla bir algı oyunudur. Vertigo filminde kullanılan ünlü kamera hareketiyle karakterin yaşadığı baş dönmesini görsel bir deneyime dönüştürür. Kamera hem ileri gider hem de zoom geri çekilir. Ortaya çıkan görüntü mekânın sanki büküldüğü hissini yaratır. Kamera açıları ve kurgu ile izleyicinin gerçeklik algısı manipüle edilirken, finalde ulaştığımız duygusal hakikatin bizi ne kadar etkilediğini görürüz.
Bütün sanat dallarına bu açıdan baktığımızda belki de hakikat çoğu zaman doğrudan ortaya çıkmaz, sonucuna ulaşabiliriz. İnsan deneyimi karmaşık, parçalı ve çoğu zaman ifade edilmesi zor bir yapıdadır. Sanat bu karmaşayı anlatabilmek için illüzyonlar kurar. Sanatın tüm disiplinlerinde karşımıza çıkan bu hileler, bizi kandırmak için değil, üzerimizdeki alışkanlık körlüğünü kırmak için kurgulanmıştır.
Böylece gerçeğin duygusal ya da varoluşsal özünü açığa çıkarır. Hakikat her zaman çıplak değildir. Bazen bir sahne, bir ışık, bir kadraj ya da bir kurgu aracılığıyla görünür hale gelir. Sanatın o zarif yalanına gönüllü olarak inanmayı seçtiğimizde, kendi iç dünyamızdaki sarsılmaz hakikatlerle yüzleşiriz. Zira hayat, çoğu zaman çıplak haliyle kavranamayacak kadar karmaşıktır, sanat ise bize sunduğu bu estetik maskelerle gerçeği daha katlanılabilir, daha görünür ve daha derin kılar. Sanatın hilesi sona erip perde kapandığında ya da biz tablonun önünden çekildiğimizde, zihnimizde kalan şey bir aldatmaca değil o aldatmaca sayesinde keşfettiğimiz, dünyayı artık eskisi gibi göremeyeceğimiz o sarsıcı hakikattir.
Sevin Bayrı, İşletme Fakültesi’nden mezun olup, üzerine sosyoloji okusa ve özel sektörde çalışan bir beyaz yakalı olsa da aslında hep sanata dolaşık yaşadı. İlk önce kitaplara aşık oldu, sonra tiyatroya. Resim ve fotoğraf sanatına sevdalı bir gezgin oldu. Dormen Akademi sahnesinde sahne tozuna bulandı. Yazmak ve okumak; ilk aşkını hiç terk etmedi. Bir seyahat blogunda metin editörlüğü yaptı, iki kollektif kitapta öyküleri yayımlandı. Halen yazıyor. Deliliğin sınırsız evreninin doğal sınırlarını ararken kelimelerden yol arayarak.
