PROMETHEUS’UN EDEBİYATTAN RESME İLHAM VERDİĞİ ESERLER
H. Nilgün Karataş
Mitolojide tanrılardan ateşi çalarak insanlığa sunan, bilgiyi, yaratıcılığı, başkaldırıyı ve çekilen acıyı simgeleyen Prometheus, edebiyattan resme, heykelden müziğe kadar geniş bir yelpazede birçok usta sanatçıya ilham vermiştir.
Doğrudan Prometheus temasını ya da hikayesinin çekirdeğini mesele edinen, sanat eserlerinden öne çıkanları benim gibi mitolojinin nasıl ilham kaynağı olduğunu ve simgesel anlamlarını merak edenler için derledim.
RESİM VE GÖRSEL SANATLAR
- Peter Paul Rubens – Prometheus Bound (Zincire Vurulmuş Prometheus: 1611–1612)
Barok dönemin en ikonik eserlerinden biridir. Rubens, Prometheus’un Kafkas Dağları’nda bir kayaya zincirlenişini ve kartalın ciğerini yediği anın dramatik gerilimini, barok ışık-gölge kullanımıyla ve büyük bir anatomi ustalığıyla aktarır. (Kartal figürü Frans Snyders tarafından resmedilmiştir.)
- Titian (Tiziano Vecellio) – Tityus / Prometheus (1549)
İtalyan Rönesans ustası Titian’ın işlediği bu dramatik sahnede, kahramanın çektiği fiziksel acı ve çaresizlik insan bedeninin kaslı ve kıvrımlı hatlarıyla vurgulanır.
- Gustave Moreau – Prometheus (1868)
Sembolist ressam Moreau, Prometheus’u çaresiz bir kurbandan ziyade, kaderine ve acısına sükunetle göğüs geren, düşünceli ve mağrur bir figür olarak resmeder. Eserdeki kartal ve ayaklarının dibindeki tutku ateşi sembolik detaylarla bezelidir.
- José Clemente Orozco – Prometheus (Fresk, 1930)
Meksikalı muralist Orozco, Pomona College’daki devasa freskinde Prometheus’u insanlığa ateşi (bilgiyi ve özgürlüğü) vermek için kendini feda eden devasa, ekspresyonist bir figür olarak tasvir eder. Eser, toplumsal başkaldırının ve modern insanın dönüşümünün simgesidir.
- Thomas Cole – Prometheus Bound (1847)
Romantik manzara ressamı Cole, olayı geniş ve ürkütücü bir dağ manzarasının içine yerleştirir. Doğanın heybeti ve yalnızlık hissi ön plandadır.
- Orhan Taylan – Zincire Vurulmuş Prometheus (Antalya, Duvar Resmi)
Türkiye’de kamusal sanattaki en bilinen Prometheus temsilidir. Ressam Orhan Taylan, 1976 yılında Antalya Belediyesi İşhanı’nın dış cephesine devasa bir Zincire Vurulmuş Prometheus freski/duvar resmi yapmıştır. Halkın ve sanatçıların direnişini simgeleyen bu eser, dönemin politik atmosferinde büyük ses getirmiştir. Duvar resmi, 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra Kenan Evren’in emri ile kapatılmıştır.
EDEBİYAT VE TİYATRO
- Aishylos (Aşkilos) – Zincire Vurulmuş Prometheus (MÖ 5. Yüzyıl)
Prometheus mitinin temellerini atan antik Yunan tragedyasıdır. Zeus’un tiranlığına karşı Prometheus’un sergilediği dik duruş, irade ve adalet arayışı işlenir.
- Percy Bysshe Shelley – Prometheus Unbound (Kurtarılmış Prometheus, 1820)
Romantik dönemin önemli şairlerinden Shelley, Aishylos’un tragedyasını devam ettirerek Prometheus’u insanlığın özgürleşmesinin, sevginin ve tiranlığa karşı zaferin sembolü haline getirir.
- Mary Shelley – Frankenstein; ya da The Modern Prometheus (1818)
Alt başlığı “Modern Prometheus” olan bu roman, yaratma arzusu, doğanın sınırlarını zorlama ve bu eylemin getirdiği trajik sorumluluklar üzerinden Prometheus mitine modern ve gotik bir yorum getirir.
- Johann Wolfgang von Goethe – Prometheus (Şiir, 1774)
Sturm und Drang (Fırtına ve Coşku) akımının öncü metinlerinden olan bu şiirde Prometheus, tanrılara ve Zeus’a meydan okuyan, kendi kaderini çizen bağımsız sanatçının ve bireyin sesi olur.
- Tevfik Fikret – Promete (Şiir, 1908)
Türk edebiyatında bu mitin en meşhur kullanımıdır. Tevfik Fikret, batının ilmini ve medeniyetini ülkeye getirmeleri için Türk gençliğine seslenir. Gençleri “Gökten deha-yı narı (ateşi) çalan kahramana” yani Prometheus’a benzetir ve batıdan bilgiyi, ışığı yüklenip getirmelerini ister.
HEYKEL
- Nicolas-Sébastien Adam – Prometheus Bound (1762)
Louvre Müzesi’nde sergilenen bu mermer heykel, Fransız Rokoko ve Klasik anlayışın birleşimiyle Prometheus’un kayaya zincirlendiği anki fiziksel ve ruhsal ıstırabını ince detaylarla yansıtır.
- Paul Manship – Prometheus (1934, Rockefeller Center, New York)
New York’taki ünlü Rockefeller Center meydanında yer alan bronz ve altın kaplama Art Deco heykel, ateşi insanlığa getirmek için gökten süzülen Prometheus’u dinamik ve modern bir estetikle tasvir eder.
Müzik ve Bale
- Ludwig van Beethoven – Die Geschöpfe des Prometheus (Prometheus’un Yaratıkları, Op. 43, 1801)
Beethoven’ın bestelediği bu bale müziği, Prometheus’u insanları çamurdan yarattıktan sonra onlara bilim, sanat ve edebiyatı öğreten bir uygarlık getiricisi olarak ele alır.
Franz Liszt – Prometheus (Senfonik Şiir No. 5, 1850)
Liszt, Prometheus’un çektiği acıyı, direnişini ve nihai zaferini orkestral bir anlatımla şekillendirmiştir.
- Alexander Scriabin – Prometheus: The Poem of Fire (Ateş Şiiri, Op. 60, 1910)
Scriabin, müzik ile rengi birleştiren “renk piyanosu” (clavier à lumières) tasarımıyla Prometheus’un getirdiği ışığı ve kozmik enerjiyi işlediği deneysel bir eser ortaya koymuştur.
TARİHSEL VE SEMBOLİK BİR MECAZ: TÜRK PROMETHE’LER
- Cumhuriyet’in Avrupa’ya Gönderdiği Öğrenciler
Atatürk’ün 1920’li ve 30’lu yıllarda Batı’ya eğitime gönderdiği gençlere söylediği meşhur söz (“Sizi birer kıvılcım olarak gönderiyoruz; memlekete birer alev olarak dönmelisiniz!”), tarihsel olarak Prometheus mitiile özdeşleştirilmiştir.
Arkeolog Ekrem Akurgal, kimyacı Remziye Hisar, besteci Necil Kazım Akses gibi bilim ve sanat insanları Türk tarihinde “Türk Promethe’ler” olarak anılır (Araştırmacı Kansu Şarman’ın bu süreci anlatan “Türk Promethe’ler” adlı bir inceleme kitabı da bulunmaktadır.)
