NEVİM SEL İLE GOTİK EDEBİYAT
Günümüzde ve eski dönemlerde gotik edebiyat çoğu zaman yanlış anlaşılmıştır. Karanlık şatolar, hayaletler, mezarlıklar ve uğursuz malikânelerle sınırlı bir tür olduğu düşünülmüş. Oysa gotik edebiyatın asıl meselesi korkutmak değil, görünmeyeni görünür kılmaktır.
Gotik edebiyat, insanın bilinmeyenle kurduğu ilişkiyi anlatan bir türdür. Korkunun yalnızca dış dünyada değil, insanın iç dünyasında da var olduğunu gösterir. Bu tür, bilinmeyenin yarattığı gerilimi, bastırılmış duyguları ve insanın karanlık yönlerini merkeze alır.
On sekizinci yüzyılın sonlarında doğan bu edebiyat, aklın ve ilerlemenin gücüne duyulan inancın gölgesinde ortaya çıktı. İnsan aklı dünyayı açıklayabiliyordu belki, ancak korkularımızı, suçluluk duygularımızı, arzularımızı ve bastırdığımız yanlarımızı açıklamakta yetersiz kalıyordu. İşte gotik edebiyat tam bu boşlukta doğdu.
Bugün, aradan yüzyıllar geçmiş olmasına rağmen neden hâlâ gotik anlatılara dönüyoruz! Gelin bu sorunun peşine düşelim. Öncelikle çağ değişse de korkularımız değişmiyor. Yalnızlık, yabancılaşma, kimlik arayışı ve bilinmeyene karşı hissedilen tedirginlik, modern insanın da gündelik deneyiminin bir parçası olmaya devam ediyor. Mary Shelley’nin Frankenstein’ı teknoloji çağında yapay zekâ tartışmalarına, Bram Stoker’ın Dracula’sı beden politikalarına, Edgar Allan Poe’nun öyküleri ise zihinsel kırılganlıklarımıza yeniden temas ediyor.
Gotik edebiyat geçmişte kalmış bir tür değil; aksine günümüzün kaygılarını anlamak için güçlü bir araç. Belki de bu yüzden bugün korkuyu yalnızca eski şatolarda değil, apartman dairelerinde, sosyal medya akışlarında ve kalabalık şehirlerin ortasında buluyoruz. Canavarlar değişiyor, karanlık değişiyor, mekânlar değişiyor. Ancak insanın kendi içindeki bilinmeyenle kurduğu ilişki varlığını sürdürüyor.
Bu yazı dizisinde, gotik edebiyatın yalnızca tarihine değil, bugünle kurduğu ilişkiye de bakmayı amaçlıyorum. Gotik edebiyatın tarihsel gelişimini inceleyerek türün temel yapı taşlarını ortaya koymaya çalışacağım. Aynı zamanda gotik estetiğin yalnızca edebiyatla sınırlı kalmadığı; mimari, moda, müzik ve modern korku kültürü üzerinde de etkili olduğu göstermeye çalışacağım.
The oldest and strongest emotion of mankind is fear, and the oldest and strongest kind of fear is fear of the unknown.
(İnsanoğlunun en eski ve en güçlü duygusu korkudur; korkunun en eski ve en güçlü türü ise bilinmeyenden duyulan korkudur.)
— H. P. Lovecraft
GOTİK KELİMESİNİN KÖKENi
“Kelimeler de tıpkı şatolar gibi zamanla anlamını dönüştürür.”
— Anonim
“Gotik” kelimesi, kökenini Gothlar olarak bilinen Cermen kavimlerinden alır.
Rönesans döneminde bu kavimlerle ilişkilendirilen sanat anlayışı “kaba” ve “barbar” olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle kelime başlangıçta olumsuz bir anlam taşımıştır. Ama zamanla bu anlam değişmiş; özellikle Orta Çağ mimarisiyle birlikte gotik kavramı karanlık, gizemli ve etkileyici bir estetik anlayışı temsil etmeye başlamıştır. Sivri kemerler, yüksek tavanlar, taş yapılar ve vitraylarla şekillenen gotik mimari; insan üzerinde hem hayranlık hem de tedirginlik yaratan bir atmosfer oluşturmuştur.
MİMARİ KÖKENLER
• Sivri (lancet) kemerler: Gotik mimarinin en belirgin özelliği
• Yüksek tavanlar ve uçan payandalar: Göğe uzanan yapı felsefesi
• Vitray pencereler: Işık ile karanlık arasındaki dramatik karşıtlık
. Taş heykeller ve gargoyl figürleri: Korku ile sanatın buluşması
Bu estetik anlayış daha sonra edebiyata taşınmış ve korku ile gizemin birleştiği yeni bir anlatı türünün temelini oluşturmuştur. Gotik mimari ile gotik edebiyat arasındaki bu köprü, türün en belirgin özelliklerinden biri olarak kabul görmektedir.
Bir sonraki yazımda gelin gotik mimariyi inceleyelim. Hangi mimari eserlerde gotik semboller var? Hangi taşlara kazınmış bu sanat beraber bakalım.
